Araştırmacılar DSA Kapsamında Veri Alamıyor: TikTok, X ve Meta Engeli
AB'nin Dijital Hizmetler Yasası (DSA), büyük platformları bağımsız araştırmacılara veri sağlamakla yükümlü kılıyor. Ancak Avrupa'daki sosyal medya araştırmacıları, TikTok, X ve Meta'nın bu yükümlülüğü fiilen yerine getirmediğini bildiriyor. Romanya seçim sürecindeki dezenformasyon kampanyasını incelemeye çalışan bir ekibin API başvurusunun reddedilmesi, tartışmanın odak noktası hâline geldi.
DSA Ne Vaat Etti, Pratikte Ne Oluyor?
Avrupa Birliği'nin Dijital Hizmetler Yasası (DSA), çok büyük çevrimiçi platformlara bağımsız araştırmacılara veri erişimi sağlama zorunluluğu getiriyor. Yasanın gerekçesi açık: sosyal medyanın toplumu nasıl etkilediğini anlamak için akademisyenlerin platformların iç verilerine ulaşabilmesi gerekiyor. Ne var ki Ars Technica'nın aktardığı habere göre TikTok, X ve Meta, araştırmacıların bu yasal haktan fiilen yararlanmasını ciddi biçimde güçleştiriyor.
Maastricht Üniversitesi'nden araştırmacı Adriana Iamnitchi'nin deneyimi, durumu somut biçimde ortaya koyuyor. Ekibi, Romanya cumhurbaşkanlığı seçimi öncesinde TikTok'ta belirginleşen siyasi içerik örüntüsünü incelemek amacıyla DSA çerçevesinde API erişimi talep etti. TikTok, bu başvuruyu araştırmacılık statüsünün yeterince kanıtlanmadığı ve güvenlik gerekliliklerinin karşılanmadığı gerekçesiyle reddetti.
İlginç olan şu: TikTok, söz konusu seçim sürecinde koordineli faaliyet yürüten onlarca bin sahte hesabı kendi inisiyatifiyle tespit edip kaldırdı. Yani platforma yönelik veri talebi reddedilirken aynı platforma ait iç sistemler problemi görebiliyordu. Araştırmacılar, bağımsız erişim olsaydı bu koordinasyonun arkasındaki aktörlerin ve finansman ağlarının çok daha erken belgelenebileceğini savunuyor.
Bu Durum Türkiye'deki Araştırmacılar ve Pazarlamacılar İçin Ne Anlama Geliyor?
Türkiye'de sosyal medya araştırması yürüten akademisyenler için DSA doğrudan geçerli değil; Türkiye AB üyesi olmadığından bu yasal çerçevenin dışında kalıyor. Ancak benzer sorunun yerli boyutu farklı bir biçimde karşımıza çıkıyor: Türkiye'de 5651 sayılı Kanun kapsamında sosyal medya şirketlerinin yerel temsilci ataması ve belirli düzenlemelere uyması zorunlu. Buna karşın akademik ya da sivil araştırma amaçlı sistematik veri erişimine ilişkin net bir yasal zemin hâlâ oluşmuş değil.
Dijital pazarlamacılar açısından bakıldığında mesele farklı ama bağlantılı: Platformların kendi algoritmik kararlarını dışarıdan denetlenebilir kılmaması, reklam şeffaflığını da etkiliyor. Bir markanın TikTok'ta hangi içerik kategorileriyle yan yana görüneceğini, hangi algoritma sinyallerinin görünürlüğü belirlediğini bağımsız olarak doğrulamak mümkün değil. DSA'nın Avrupa'da zorladığı şeffaflık ilkesi, Türkiye'deki pazarlamacıların da sıkça dile getirdiği bir ihtiyaca karşılık geliyor.
Platformların Tutumunu Nasıl Değerlendirmeli?
Burada adil olmak gerekiyor: Platformların tüm veri taleplerini karşılaması gerçekçi değil. Kötü niyetli aktörlerin akademik kılığa bürünerek hassas verilere ulaşma riski var; API'lerin kötüye kullanımı geçmişte defalarca görüldü. TikTok ve Meta'nın bazı başvuruları reddetmesinin ardında yalnızca şeffaflık karşıtlığı değil, meşru güvenlik kaygıları da yatıyor olabilir.
Öte yandan eleştirmenler, reddetme gerekçelerinin tutarsız ve muğlak kaldığını, bazı platformların DSA denetim mekanizmalarıyla aktif olarak gerilim yaşadığını vurguluyor. Bu noktada denetim boşluğunun nasıl kapatılacağı gerçek soruyu oluşturuyor.
Araştırmacı Kimliğini Güçlendirmek: Pratik Bir Adım
Türkiye'de sosyal medya üzerine çalışan araştırmacılar ve içerik analistleri için şu öneri somut değer taşıyor: Planlanan çalışmaları ve veri erişim taleplerini kurumsal bir çerçeveye oturtmak ve üniversite ya da sivil toplum kuruluşları aracılığıyla resmiyet kazandırmak, başvuruların kabul edilme olasılığını artırıyor. Platformların bireysel başvurularda uyguladığı engellerin kurumsal kanallar üzerinden daha az işlev gördüğü görülüyor. DSA sürecini yakından takip etmek ise Türkiye'nin olası AB uyum tartışmalarına hazırlıklı olmak açısından da anlam taşıyor.
